De kunst van het helen

6 juli 2026

Auteur: Petrie Akkerman – oprichter, artistiek leider, hoofdtrainer Bedside Singers Nederland

(Dus daarom werkt het zo goed wat we als Bedside Singers doen.)

Een reactie op de oratie van Tineke Abma op 12 juni.

Ik dacht dat ik zo langzamerhand wel wist wat we doen, als zangers in de laatste levensfase.

In oktober 2026 is het 10 jaar geleden dat ik begon met de Bedside Singers Amsterdam. In die 10 jaar heb ik aardig wat ervaring opgedaan en uitgewisseld met alle andere Bedside koren in Nederland.

En toch … Toch heb ik het gevoel dat ik door de oratie van Tineke Abma op 12 juni, veel beter begrijp wat wij eigenlijk doen.

Niet alleen begrijp ik het beter door haar gloedvolle oratie (die meer een performance was), ik zie nu dat wat we doen een onderdeel is van een veel bredere en hoopvolle ontwikkeling in het denken over gezondheid en over mens zijn. En ik durf wat minder bescheiden te zijn over wat wij brengen.

Ik wil graag een aantal passages uit deze oratie en mijn gedachten daarover met jullie delen, omdat het mij enorm inspireert en motiveert en ik denk dat dit gedachtengoed voor alle Bedside Singers een belangrijke steun kan zijn.

Abma’s oratie heeft als titel: ‘The art of healing’. Ze ontleedt het woord ‘heling’ in haar oratie als volgt:

‘Wat is heling?

De geneeskunst kan een gebroken been genezen. Om als mens te helen hebben we de andere kunsten nodig. In de ‘Gedichtenapotheek’ met poëzie op recept voor het hoofd en hart, schrijft Philip Huff als hartpatiënt: “Helen is niet hetzelfde als genezen; helen is in het reine komen met de dingen zoals ze zijn.”

Experts waaronder Elizabeth Köbler Ross, bekend van haar theorie over de fasen van rouw, associëren heling met heelheid en narrativiteit. Heling is een diep persoonlijke ervaring. Het gaat erom dat iemand betekenis geeft aan ingrijpende gebeurtenissen en deze een plek geeft in zijn of haar levensverhaal. Dat betekent vaak dat iemand opnieuw naar het leven leert kijken en het anders gaat begrijpen. Heling heeft betrekking op de hele mens, op ervaringen, maar ook op de relatie tot het eigen lichaam. (…)

De gebrokenheid of breuklijnen worden niet geheeld in de zin van weggemaakt, maar de verhouding ertoe verandert: ze worden letterlijk geïncorporeerd in het zelfbeeld. Als dat lukt kan de gebrokenheid die is ontstaan door de ziekte of beperking worden geheeld.’

Heling… een woord dat ik vaak met een zekere schroom gebruik, omdat het zo groot klinkt. Tegelijk onmiskenbaar een woord dat goed omschrijft wat het zingen aan bed vaak teweeg brengt. Zo zeggen mensen soms: ‘Het voelt als thuiskomen’ of: ‘Ik voel me net een plantje dat weer water heeft gekregen’ of: ‘Nu voel ik me klaar om te gaan’. De eerste twee uitspraken beschrijven hoe de toegezongene door de zang weer in contact komt met wie ze in wezen is. De laatste gaat over een kantelmoment, een transformatie, leidend naar acceptatie en kunnen-loslaten.

Na een etymologische analyse van het woord ‘heel’ concludeert Abma:

‘Deze etymologie wijst op een sterke relatie tussen heelheid en spiritualiteit. Heelheid behoort toe aan de ziel. De relatie van de mens tot zijn eigen ziel groeit alleen als de strikte Cartesiaanse scheiding tussen lichaam en geest, die we tegenwoordig zo gewend zijn te hanteren, wordt losgelaten en er een open relatie tussen beide

tot stand komt. Kunstzinnige praktijken kunnen dit als geen ander bevorderen.

De woorden van Tineke doen mij denken aan het het boek ‘Niets dan tijd’ van twee Bedside Singers: Judith Zadoks en Nelleke Posthumus Meyer. Daarin schrijft Nelleke, die een nieuwe nier heeft gekregen: ‘Tijdens mijn revalidatie na de operatie leerde ik pas echt wat zingen doet. Als ik ontredderd en into pieces de praktijk voor zang en adem van Mirjam binnenkwam, zei ze vaak:’De muziek gaat weer een geheeltje van je maken’. (…) Het zingen, open en vrij, vanuit het brandpunt van de stem, heeft me het meest van alles weer op mijn pootjes gezet. Meer dan de fysiotherapie, meer dan de sportschool, zelfs meer dan wandelen. Zingen is heling van het magische soort.’

Vanuit onze eigen ervaring als zangers, kunnen we als Bedside Singers via onze stem iets van die helende ervaring doorgeven aan anderen. Mensen hoeven daarvoor niet te kunnen zingen om toch mee te doen. Soms is een voet die op de maat gaat meebewegen al genoeg. Zelfs op het sterfbed kunnen mensen zo ervaren dat ze er nog bij horen en nog meedoen. Het maakt me ontzettend trots en dankbaar als Tineke Abma in haar oratie over ons zegt:

Heling is nauw verbonden met rituelen. Denk aan de ‘Bedside Singers’ die de ziel vaarwel zingen in kleine a capella koortjes aan het bed van een stervende patiënt. Zulke rituelen geven ons houvast in de tijd, zoals een woning ons houvast biedt in de ruimte. Ze maken de tijd bewoonbaar, zegt de Koreaans- Duitse filosoof Byung-Chul Han, en dragen bij aan onze ‘sense of belonging.’

Zittend in de zaal en luisterend naar Tineke’s woorden voel ik een stijgende verbazing en ontroering. Waar zij het over heeft, raakt me niet alleen als Bedside Singer, maar ook als stem- en lichaamsgericht therapeut en aan mijn eigen weg naar heling. Daarvoor was het nodig dat ik vanuit het domein van de ratio leerde zakken in mijn lichaam, leerde doorvoelen, leerde om oude pijn te transformeren door het volledig toe te staan. Voor mij betekende dat ook een afscheid van de universitaire wereld, na me jarenlang verdiept te hebben in Filosofie.

Het was tijd voor mij om in de praktijk te gaan brengen wat ik had geleerd bij de filosoof Nietzsche: ‘ Er zit meer intelligentie in je lijf dan in je beste verstand’. Wat zou Nietzsche ervan hebben opgekeken dat hier een vrouw in toga een vurig pleidooi staat te houden voor de belichaamde ervaring als voorwaarde voor heling:

(…) Heling is complementair aan genezing. Terwijl genezing fysiek is en zich beperkt tot een deel van het lichaam, omvat heling meer dan biologisch herstel. Er vindt bij heling een ingrijpende psychische, sociale en spirituele verandering plaats. Transformatie is het goede woord, omdat het gaat om een integrale en wezenlijke ervaring. Dat gaat verder dan een verstandelijke overtuiging; het betreft een diep doorvoelde belichaamde ervaring. Dit sluit aan op een meer holistische kijk op de mens; whole met een ‘w’ heeft een duidelijk etymologische relatie met ‘wholistisch.’ Het gaat erom dat iemand anders in het leven staat.

De moderne geneeskunde heeft geen model voor wat het betekent om als persoon heel te zijn. Ze verdeelt de mens in losse specialismen, stelt meetbare feiten vaak boven persoonlijke ervaringen en laat weinig ruimte voor zingeving, spiritualiteit en emotionele beleving. Juist daarin schiet zij tekort. Dat is precies waar de kracht van kunst ligt: kunstenaars brengen aandacht voor betekenis, verbeelding en het innerlijk. Daardoor vormen zij een onmisbare aanvulling op de curatieve zorg.

Ik begon dit blog met te zeggen dat ik, door deze oratie, beter begrijp wat wij doen als Bedside Singers en waarom het zo goed werkt. Het kan soms zo ongrijpbaar voelen, iets dat in woorden niet zo goed uit te drukken is, de ervaringen die wij aan het bed meemaken. Dat maakt het soms moeilijk om ons werk serieus te nemen als iets dat verder gaat dan een ‘mooi initiatief’ (het meest gehoorde compliment).

Daarom ging ik wat rechter op zitten toen ik Tineke hoorde zeggen: ‘Het lijkt misschien weinig methodisch, maar kunstenaars werken net als artsen en andere zorgprofessionals volgens bepaalde uitgangspunten.’ 

Vervolgens zet ze de volgende werkzame principes van creativiteit en kunst op een rij. Stuk voor stuk heel herkenbaar voor ons Bedside Singers:

Waarom is kunst helend?

1. Gastvrijheid

Kunstenaars zijn gastvrij en werken gelijkwaardig met mensen samen om kunst in het dagelijks leven te verankeren.

2. Verbinding

Kunst vergemakkelijkt de verbinding met het zelf en anderen door zelf of samen kunst te maken, waardoor sociale interactie en het opbouwen van relaties mogelijk worden gemaakt.

3. Expressie

Kunst stelt deelnemers in staat hun emoties te delen en in kaart te brengen, soms zonder taal, waardoor plezier ontstaat om betekenis te geven aan ervaringen. Kunst kan mensen helpen hun emoties te delen en te verwerken.

4. Transformatie

Door kunst transformeren deelnemers met behulp van creativiteit, verbeeldingskracht en flow, waardoor ze naar een andere tijd, emotionele ruimte of naar het moment worden getransporteerd. Kunst kan mensen transformeren en veranderen hoe ze zich voelen..

5. Betrokkenheid

Kunst engageert en stimuleert, eventueel met behulp van improvisatie of spel, deelnemers krijgen de kans om deel te nemen aan een live activiteit. Kunst kan levendig en leuk zijn.

6. Talentontwikkeling

Kunst stelt deelnemers in staat hun emoties te delen en in kaart te brengen, soms zonder taal, waardoor plezier ontstaat om betekenis te geven aan ervaringen. Kunst kan mensen helpen hun emoties te delen en te verwerken.

7. Identiteit

Kunst geeft mensen een doel en zin in het leven en genereert gevoelens van zelfvertrouwen, eigenwaarde, zelfredzaamheid, identiteit en empowerment. Kunst speelt in op persoonlijke verlangens en is toegankelijk

8. Menselijkheid

Kunst vergemakkelijkt de verbinding met het zelf en anderen door zelf of samen kunst te maken, waardoor sociale interactie en het opbouwen van relaties mogelijk worden gemaakt.

Bij elk van deze punten schiet mij wel iemand te binnen, voor wie we gezongen hebben. Maar er is 1 vrouw, die ik nooit zal vergeten, bij wie eigenlijk alles hiervan samenkwam: Wil.

Het is maart 2022. We zingen die dag in de Zorgherberg, een hospice in Amsterdam Oost. Ik ga een kamer binnen en wordt ontvangen met een enthousiaste uitgestoken hand: hallo, ik ben Wil. Ze vindt het goed dat we voor haar komen zingen.

Het is een gezellige drukte in de kamer; haar dochter staat in de keukentje gehaktballen te draaien en haar kleinzoon speelt met een autootje op het bed. Maar de grootste druktemaker is Wil zelf. Ze zegt: ja, ik ben wel een lachebekje maar eigenlijk verrek ik van de pijn, overal. Drie weken geleden kreeg ik out of the blue de diagnose uitgezaaide kanker. Nu lig ik hier…

Bij het eerste nummer pakt Wil tot onze verbazing de grote knuffel naast haar (vanmiddag van vriendinnen gekregen) en tilt hem op tot ver boven haar hoofd en zwaait er mee heen en weer op de maat van de muziek. Ze begint ook af en toe de melodie mee te zingen.

Als we Return again zingen, komen er heel veel tranen. Met gesloten ogen rolt Wil heen en weer over haar kussen. Haar buik en borst trekken samen in grote golven verdriet. Ze geneert zich gelukkig nergens voor en laat alles gewoon zien en horen. Tussen het huilen door zingt ze mee op een oe klank die diep vanuit haar buik lijkt te komen. Haar stem beweegt zich heel organisch van de ene partij naar de andere en voegt zich bij ons als een vierde stem. ‘Wij zijn bij je terwijl jij huilt’ zegt een van ons na afloop. ‘Ja, ik voel dat jullie bij me zijn’, reageert Wil met de tranen in haar ogen.

Mijn gevoel is dat de dochter er bij moet zijn, dat Wil iemand nodig heeft om vast te houden. Als ik me omdraai zie ik dat de dochter al achter ons staat te kijken. Ze moet even haar handen wassen, dan komt ze naast haar moeder zitten en houdt haar vast. De dochter geeft met haar rustige zachte aanwezigheid op een prettige manier tegenwicht aan de turbulentie bij haar moeder. Het lijkt alsof ze gewend is haar moeder zo te ondersteunen.

Ja, zegt moeder, ik ben ADHD en Borderline, het is niet altijd makkelijk geweest met ons. Maar nu is het goed,he? Ze streelt haar dochter liefdevol over de wang. Ook kleinzoon voegt zich met zijn autootje op de vloer bij hen. Hij kijkt nieuwsgierig en afwachtend omhoog naar de zangers.

We zingen Durme. Door haar tranen heen zingt Wil met ons mee, hoe langer hoe overtuigender. Ze laat haar stem vrij voegen bij de onze. Haar totale openheid raakt ons. We zijn in het zingen zo met haar en met elkaar verbonden, het voelt als een heilige communie.

We sluiten af met een wat vlottere versie van Noyana. Omdat de tekst makkelijk is, kan Wil naar hartenlust meezingen. Er verschijnt een lach op haar gezicht. Er gebeuren hier zulke mooie dingen! roept ze uit als we uitgezongen zijn. Dochter zit er aangedaan, maar met een brede glimlach naast terwijl kleinzoon een gezellig gesprekje begint met een van de zangers. Ik wist helemaal niet dat ik zo kon zingen! Vroeger zong ik veel en graag, maar mijn stem was helemaal weg. En dit is totaal andere manier van zingen, ik weet niet waar het vandaan komt. Heel erg bedankt!

Tineke, wat is het fijn dat ik vlak voor het begin van mijn sabbatical deze dag heb mogen meemaken. Voor mijn gevoel is ons werk op een hoger plan getild. Ik neem mijn baret voor je af en maak een diepe, dankbare buiging.

Onze Bedside Singers zingen zonder financiële vergoeding. Een gift is wel van harte welkom. Daarmee kunnen we meer mensen zingend ondersteunen in de laatste levensfase.

We hebben de ANBI-status.